Αναδυόμενη ευκαιρία ενός εμπορικού πολέμου

Το τελευταίο διάστημα, μεσούσης της υγειονομικής κρίσης που ακόμη δεν έχει λήξει αλλά αχνοφαίνεται η εξομάλυνσή της, το βασικότερο ίσως ερώτημα που απασχολεί την παγκόσμια οικονομία είναι το τι γίνεται εφεξής. Αυτή τη στιγμή βιώνουμε ένα ιδιαίτερο μίγμα συνθηκών, ανάμεσα στις οποίες ξεχωρίζουν η αυξημένη ζήτηση για πρώτες ύλες και αγαθά, διαθέσιμα εισοδήματα σημαντικής μερίδας πληθυσμού που συγκρατήθηκαν λόγω lockdown, οι υψηλές τιμές καυσίμων και μεταφορικών, η μειωμένη διαθεσιμότητα μέσων όπως containers. 

 Τα πρώτα αποτελέσματα τα βλέπουμε για παράδειγμα με τις καθυστερήσεις σε αρκετά αγαθά κυρίως λόγω έλλειψης τσιπς που επηρεάζει την αυτοκινητοβιομηχανία, τις τεχνολογίες και άλλα. Τις τελευταίες ημέρες, πάλι, υπάρχουν πολλές αναφορές για εργοστάσια που αναστέλλουν προσωρινά την παραγωγή τους είτε με πρόσχημα περιβαλλοντικούς όρους είτε απλά και ξεκάθαρα με αναφορά στο αυξημένο κόστος ενέργειας. Η Κίνα, που αποτελεί βασική πηγή πρώτων υλών αλλά και αγαθών φαίνεται να έχει πληγεί αρκετά, καθώς αφενός οι παραδόσεις έχουν μεταφερθεί στο διηνεκές αφετέρου τα μεταφορικά κόστη έχουν εκτοξευθεί. 

 Και τώρα τι, μπορεί να αναρωτηθεί κανείς. Τώρα μπορεί να είναι ευκαιρία για εταιρείες που έχουν παραγωγή, ειδικά στην Ευρώπη, να ξεχωρίσουν. Τα προϊόντα Made in EU διαθέτουν συνήθως ποιότητα και πληρούν τις προδιαγραφές, ενώ η εγγύτητα, η αμεσότητα και η διαθεσιμότητα μπορούν να αποτελέσουν όπλα στον εμπορικό πόλεμο που διεξάγεται εδώ και κάποιο καιρό. Ανάμεσα σε αυτά μπορούν να ξεχωρίσουν προϊόντα Made in Greece περισσότερο ή λιγότερο γνωστά, δίνοντας ώθηση σε κλάδους που κάποτε άκμαζαν και τα τελευταία χρόνια είχαν ξεπέσει λόγω κυρίως του ανταγωνισμού κόστους κυρίως από Κίνα. Υπάρχουν αρκετοί τέτοιοι τομείς, όπως η κλωστοϋφαντουργία που στάθηκε η αφορμή για τις παραπάνω σκέψεις. 

 *Κάθε κρίση είναι ευκαιρία, λένε. Ας ελπίσουμε μαζί με όλα να αλλάξουν κάπως τόσο η βιομηχανική κουλτούρα όσο και οι καταναλωτικές συνήθειες.

Καταναλώνω άρα ψηφίζω καθημερινά

Επαναλαμβάνομαι, το ξέρω αλλά: κάποια στιγμή θα πρέπει σαν καταναλωτές να μάθουμε να συμπεριφερόμαστε σωστά και να αντιλαμβανόμαστε τη δύναμη που έχουμε στα χέρια μας. Στις εκλογές ψηφίζουμε κάθε 4 χρόνια, στις αγορές καθημερινά. 

Και εξηγούμαι: οι εταιρείες και τα προϊόντα θα πρέπει να επιλέγονται με κριτήρια βαρύνουσας σημασίας τη συμπεριφορά προς τους εργαζόμενους, προς τους πελάτες και το περιβάλλον. Το 3πτυχο αυτό είναι βασικό για πολλούς και διάφορους λόγους. 

Όταν συμπεριφέρεται στους εργαζόμενους άσχημα ή υποτιμητικά, αφενός εμείς επιβραβεύουμε έμμεσα τις πρακτικές τους επιλέγοντας τη συγκεκριμένη εταιρεία, αφετέρου αύριο μπορεί να χτυπήσει και η δική μας πόρτα. Βλέπουμε και ακούμε για εταιρείες που ζητάνε πίσω τα δώρα ή και μέρος του μισθού. Για άλλες υπάρχουν πολλές καταγγελίες ή και καταδίκες για κακομεταχείριση και παράνομες πρακτικές.

Όταν συμπεριφέρεται φαιδρά απέναντι τους πελάτες, τότε πάλι πρέπει να επιλέγουμε κάποια άλλη εταιρεία. Είτε σε after sales, είτε με εξαπάτηση, είτε με ελλιπή προϊόντα και υπηρεσίες. Γνωστές αλυσίδες πρωταγωνιστούν διαρκώς σε ανακοινώσεις ανάκλησης προϊόντων των αρμόδιων υπουργείων ή του ΕΦΕΤ. Εμείς όμως επιμένουμε να αγοράζουμε.

Το περιβάλλον επίσης είναι μία σημαντικότατη παράμετρος. Για αρκετά χρόνια το αγνοούσαμε, ευτυχώς τα τελευταία κάτι γίνεται. Θέλει ψάξιμο όμως ακόμη και η κατανάλωση. Πολλά κινέζικα προϊόντα πχ δεν τηρούν περιβαλλοντικούς όρους και είναι πιο φθηνά. Αξίζει η καταστροφή η οποία πλέον αποδεδειγμένα στρέφεται εναντίον μας με τον πιο άγριο τρόπο (πυρκαγιές, ξηρασία, πλημμύρες, ακραία καιρικά φαινόμενα); 

Προσθέτω μία ακόμη σημαντική παράμετρο: το made in Greece προϊόν αφήνει μεγαλύτερη υπεραξία στη χώρα, πράγμα που σημαίνει ότι ο γείτονας θα έχει δουλειά και θα μπορεί αργότερα να προμηθεύεται και τα δικά μου προϊόντα. Έτσι απλά.

Η φωτογραφία είναι από εδώ.

Συζητώντας για το μοντέλο ανάπτυξης του τουρισμού στη χώρα

*Σκέψεις περί τουριστικού μοντέλου μετά την είδηση για την απαγόρευση εισόδου σε μη εμβολιασμένους στη Μάλτα 

Το τουριστικό μοντέλο της Ελλάδας είναι διαχρονικά ένα μεγάλο θέμα συζήτησης. Διαρκώς συζητάμε για την επέκταση της χρονικής διάρκειας, για την αναζήτηση άλλου μοντέλου, για το κατά κεφαλήν (ή ανά διανυκτέρευση) εισόδημα που αφήνουν οι επισκέπτες στη χώρα. Υπάρχουν ειδικοί ή/ και άνθρωποι γύρω από τον τουρισμό που διαρκώς αναφέρονται στο ζήτημα, κρούοντας το καμπανάκι του κινδύνου του μοντέλου μαζικότητας που τρέχουμε ως τώρα. 

Το μοντέλο της μαζικότητας πάσχει σε διάφορα σημεία. Καταρχάς, στηρίζεται πολύ στο κομμάτι του κόστους, πρακτικά δηλαδή στηρίζεται σε μοντέλα διακοπών τύπου all inclusive σε χαμηλές τιμές. Οπότε και είναι πιο επιρρεπές σε οικονομικές κρίσεις, ενώ έχει έντονο ανταγωνισμό από γειτονικές χώρες που κατ' εξοχήν είναι φθηνοί προορισμοί (ανάμεσα σε άλλα και εξαιτίας των νομισμάτων τους). 

Τα τελευταία χρόνια έγιναν προσπάθειες να δοθεί υπεραξία στον επισκέπτη μέσω προσφερόμενων εμπειριών. Ξεπήδησαν, ίσως όχι τόσο οργανωμένα αλλά σίγουρα με διάθεση, startups και έγιναν πρωτοβουλίες σε τοπικό κυρίως επίπεδο. Άνθρωποι του τουρισμού άρχισαν να επιμορφώνονται (πχ τα online μαθήματα του Πανεπιστημίου Πειραιώς που συμμετείχα και εγώ) και να ζητούν υποστήριξη από συμβούλους σχετικούς με το αντικείμενο. 

Έπειτα ήρθε η ευφορία του 2019 και η πανδημία το 2020, αφήνοντας ανάμικτα συναισθήματα μερικής αισιοδοξίας έως και απόγνωσης για το τι μέλλει γενέσθαι. Οι συζητήσεις για αλλαγή μοντέλου πήγαν πίσω μπροστά στη λαίλαπα του κορονοϊού που οδηγεί ξανά πίσω στη μαζικότητα. Πού καιρός για σκέψεις αλλαγής μοντέλου, θα έλεγε κανείς. 

 Όμως, αν το σκεφτούμε κόντρα στην ψυχολογία, τώρα είναι η εποχή επαναπροσδιορισμού του μοντέλου τουρισμού για τη χώρα. Η Μάλτα με την απόφαση να δέχεται μόνο τους πλήρως εμβολιασμένους δίνει ένα μικρό δείγμα του τι πραγματικά θέλει - άσχετα αν συμφωνεί κανείς ή όχι με αυτή την απόφαση. Προσπαθεί να κάνει στροφή στο αναβαθμισμένο κοινό, το οποίο είναι περισσότερο εκλεκτικό αλλά και αφήνει μεγαλύτερη υπεραξία. 

 Συνοψίζοντας τα παραπάνω, η αλλαγή νοοτροπίας θέλει επιμονή και υπομονή. Είναι κατανοητό ότι πολλοί σκέφτονται πώς θα βγάλουν τα σπασμένα της προηγούμενης και της τρέχουσας χρονιάς. Όμως η αλλαγή αυτή είναι όμως μάλλον μονόδρομος αν θέλουμε το επίπεδο εμπειρίας που προσφέρουμε ως χώρα να είναι βιώσιμο σε βάθος χρόνου. 

#blogtravels #ttot #tourism

Εξαρτάται μου λες (ή αλλιώς Επικοινωνώντας με τον κορονοϊό)

Οι συζητήσεις στο διαδίκτυο αυτό το διάστημα είναι σχεδόν μονοθεματικές. Ο κορονοϊός κυριαρχεί παντού, μαζί με τις επιπτώσεις του στην υγεία (πάνω απ'όλα), στην οικονομία, στη στατιστική και επιδημιολογία, στη δημοκρατία, στην παγκοσμιοποίηση καθώς και στην επικοινωνία. Ειδικά το τελευταίο, αν και σίγουρα έπεται των υπολοίπων σε επίπεδο σημαντικότητας, εντούτοις επηρεάζει αρκετά ειδικά τις εταιρίες - οργανισμούς που προσπαθούν να συνεχίσουν την δραστηριότητά τους με τον ένα ή τον άλλο τρόπο.

Οι επιλογές είναι διφορούμενες. Να επικοινωνήσει κανείς προϊόν τώρα που είναι ευκαιρία και ο κόσμος κάθεται αρκετά στο σπίτι, άρα στην τηλεόραση και στο διαδίκτυο; Να κρατήσει μία απόσταση, εξοικονομώντας χρήματα και να προετοιμαστεί για όσα έπονται; Να συνεχίσει ό,τι έκανε, λειτουργώντας με το business as usual; Να διαμορφώσει - έστω και τώρα - επικοινωνιακή στρατηγική κρίσης; Να αναδείξει κατά βάση ενέργειες Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης κρατώντας ένα επίπεδο επικοινωνίας λιγότερο προϊοντικό και περισσότερο εταιρικό; Σε ποια κοινά να απευθυνθεί κανείς, στον τελικό καταναλωτή ή σε τυχόν ενδιάμεσους πελάτες; Και τελικά στόχος είναι να κερδίσει κανείς ή να μη χάσει;

Για όλα υπάρχει μία απάντηση απλή και ξεκάθαρη: Εξαρτάται. Θέλει ολοκληρωμένη στρατηγική και προσέγγιση το θέμα της επικοινωνίας γιατί είναι αρκετά ευαίσθητο από τις συνθήκες. Η υπερβολική έκθεση μπορεί να προκαλέσει αντιδράσεις και αρνητικούς συνειρμούς. Η διακοπή της όποιας επικοινωνίας, ειδικά για εταιρίες που είναι leader στον τομέα τους, επίσης ενδέχεται να βλάψει. Από την άλλη η ξαφνική και χωρίς πλάνο "βουτιά" σε δράσεις ΕΚΕ είναι μεν προσωρινά επωφελής καθώς ο κόσμος είναι ευαισθητοποιημένος, αλλά αν δε συνδέεται με συνολική προσέγγιση τότε μπορεί απλώς να καταλήξει "μια τρύπα στο νερό".

Η έως τώρα ασφαλέστερη προσέγγιση - προσωπική μου προτίμηση - είναι η επιλεκτική επικοινωνία κυρίως μέσα από ίδια μέσα ενεργειών Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης. Βασικά πλεονεκτήματα της προσέγγισης αυτής είναι ότι η εταιρία - μάρκα συνεχίζει μεν να επικοινωνεί διακριτικά, "χτίζοντας" ένα καλύτερο προφίλ, απευθύνεται δε σε περισσότερο "ευήκοα ώτα" και σε όλο το φάσμα των κοινών που την αφορούν. Αλλά και πάλι, πολύ απλά Εξαρτάται.

ΥΓ Αφορμή και έμπνευση για την ανάρτηση ήταν τόσο το ενδιαφέρον άρθρο του Τάσου Παγκάκη με τίτλο Διαφήμιση και Επικοινωνία στην εποχή του κοροναϊού όσο και οι συζητήσεις που παρακολουθώ σε διάφορους κλάδους και ειδικά στον τουριστικό για το πώς πρέπει να χειριστούν την πρωτόγνωρη κατάσταση. Crisis management στα πιο ζόρικά του.

Θυμόμαστε να ξεχνάμε

 Όσο περνάει ο καιρός, είμαστε προγραμματισμένοι να ξεχνάμε. Να θυμόμαστε πρώτα και μετά να ξεχνάμε. Και αυτό δεν είναι απαραίτητα κακό. Ξεχνάμε πράγματα καθημερινά γιατί πολύ απλά δεν έχουν σημασία. Άλλα εντυπώνονται τόσο μέσα μας που τα κάνουμε μηχανικά και φυσικά ξεχνάμε πώς και γιατί τα κάνουμε, απλώς προχωράμε. Άλλα πάλι πολύ σημαντικά της στιγμής που ορκίζουμε τον εαυτό μας ότι δε θα τα ξεχάσουμε και λίγο καιρό μετά ούτε καν σαν ανάμνηση δε μας έχουν μείνει. Υπάρχουν βέβαια πράγματα σαν το ποδήλατο ή/ και το σεξ που σύμφωνα με τη λαϊκή σοφία (λέμε τώρα) δεν ξεχνιούνται και κάθε φορά που καταπιανόμαστε με αυτά είναι όπως παλιά. Διατηρώ τις επιφυλάξεις μου, αλλά όπως και να έχει οφείλουμε να κρατάμε σημείο αναφοράς. Έχουμε αναρωτηθεί άραγε πόσες φορές είπαμε κάτι ότι δε θα το ξεχάσουμε ποτέ, εκείνη τη στιγμή είναι το παν για εμάς και στο τέλος καταλήγει κι αυτό στη λήθη;

Αυτές τις ημέρες έχουμε επετείους πολλές. Καταρχάς, μόλις διαπίστωσα ότι έχω ένα χρόνο να γράψω εδώ. Ένας χρόνος γεμάτος με πολλά πράγματα να θυμηθούμε και αρκετά περισσότερα να ξεχάσουμε. Κρατάμε τα σημαντικά και προχωράμε. Η δεύτερη μεγαλύτερη επέτειος αυτών των ημερών είναι φυσικά ό,τι ζήσαμε πριν 3 χρόνια, στο διάστημα της "μεγάλης και υπερήφανης διαπραγμάτευσης". Τότε που διχαστήκαμε ξανά ως λαός, με έντονα πάθη και αντεγκλήσεις, με πορείες, διαμαρτυρίες και εντάσεις. Τότε που το υπερήφανο δημοψήφισμα με το μη θέμα μας έβαλε ξανά ο ένας απέναντι στον άλλο. Αλλά ευτυχώς κι αυτά τα ξεχνάμε. Ευτυχώς λέγοντας γιατί αν τα κρατούσαμε τα πράγματα γενικότερα θα ήταν πολύ διαφορετικά, λογικά προς το χειρότερο. Πολλά χρόνια μετά, όταν θα γίνει κάποιο ντοκιμαντέρ ή αφιέρωμα για την περίοδο αυτή ίσως να μπορέσουμε να δούμε κάποιες καταστάσεις αποκρυσταλλωμένες, χωρίς τα συναισθήματα που όσο να'ναι παραμένουν. Τότε ίσως να συνειδητοποιήσουμε τι πραγματικά ήταν οι μέρες αυτές που ζήσαμε έντονα και μας στιγματίζουν. Έως τότε, ένα τραγούδι για να βοηθήσει στο να θυμηθούμε να ξεχάσουμε.

ΥΓ Η ανάρτηση ξεκίνησε για προσωπική, αλλά φαίνεται τα συναισθήματα είναι ακόμη έντονα λόγω των ημερών.

Ο κύκλος του φαρμάκου από πλευράς μάρκετινγκ (μέρος δ')

Χρωστούσα ένα ακόμη μέρος σ'αυτή την τετραλογία σχετικά με τα πρωτότυπα φάρμακα, τα γενόσημα και όλη τη συζήτηση που έχει προκύψει ξανά. Στο πρώτο μέρος είδαμε κάποια πράγματα σχετικά με τα πρωτότυπα φάρμακα, στο δεύτερο κάποια εισαγωγικά για τα γενόσημα και στο τρίτο τι γίνεται στην Ελλάδα και σε άλλες χώρες μόλις λήξει η πατέντα ενός φαρμάκου. Επαναλαμβάνω ότι δεν είμαι γιατρός ούτε φαρμακοποιός, μεταφέρω απλώς την εμπειρία μου από προηγούμενη εργασία.

Τα γενόσημα φάρμακα (ή αντίγραφα ή ουσιωδώς όμοια ή biosimilars σε κάποιες περιπτώσεις ή όπως αλλιώς τα ονομάσει κανείς) που κυκλοφορούν στην ελληνική αγορά προέρχονται είτε από ελληνικές είτε από πολυεθνικές εταιρίες φαρμάκων. 

Όσον αφορά στις πολυεθνικές, μία από αυτές αυτή τη στιγμή είναι ανάμεσα στις 5 μεγαλύτερες φαρμακευτικές εταιρίες παγκοσμίως, ανεξαρτήτως πρωτότυπων ή γενόσημων φαρμάκων - η αναφορά γίνεται για να δείξει την τάξη μεγέθους. Οι εταιρίες αυτές έχουν οργανωμένα τμήματα Έρευνας και Ανάπτυξης, ακολουθούν επιθετική εμπορική πολιτική, ενώ δεν είναι τυχαίο ότι ορισμένες από τις μεγαλύτερες φαρμακευτικές με πρωτότυπα φάρμακα έχουν δικές τους εταιρίες αντιγράφων. Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι αρχικά οι πολυεθνικές γενοσήμων προσφέρουν πολύ χαμηλές τιμές ώστε να πετάξουν έξω τους μικρότερους παίχτες και στο τέλος να ανεβάσουν τις τιμές. Έχοντας κάποια εμπειρία από άλλες ευρωπαϊκές χώρες, δεν έχω κάποια στοιχεία ότι έχει συμβεί κάπου αλλού όπως περιγράφεται. Εικάζω ότι είναι ο μόνιμος φόβος που έχει αρκετός κόσμος περί πολυεθνικών εταιριών - εν μέρει δικαιολογημένος λόγω καρτέλ και κακών πολιτικών σε κάποια θέματα.

Υπάρχουν, επίσης, αρκετές ελληνικές εταιρίες που παράγουν γενόσημα φάρμακα. Αρκετές από αυτές είναι πολλά χρόνια στο χώρο, αν και αρκετοί από εμάς φαίνεται ότι τις ανακαλύψαμε πρόσφατα λόγω της γενικότερης συζήτησης. Οι εταιρίες αυτές έχουν σημαντική παραγωγική δραστηριότητα στη χώρα, καλύπτοντας τις ανάγκες της ελληνικής αγοράς, ενώ αρκετές από αυτές έχουν έντονη εξαγωγική δραστηριότητα κυρίως προς χώρες της κεντρικής και βόρειας Ευρώπης. Πριν 5 χρόνια περίπου κοντά στο 10% του συνόλου των εξαγωγών της χώρας (πλην πετρελαιοειδών) ήταν φάρμακα - εξαγωγές γενόσημων αλλά και πρωτότυπων στα πλαίσια του παράλληλου εμπορίου. Δεν είναι τυχαίο ότι πριν 3-4 χρόνια αμερικάνικη πολυεθνική εξαγόρασε ελληνική φαρμακευτική βιομηχανία, η οποία αυτή τη στιγμή εξάγει σε όλο τον κόσμο. Για να πούμε, βέβαια, και του στραβού το δίκιο, τα προηγούμενα χρόνια οι έλληνες φαρμακοβιομήχανοι απολάμβαναν προστασίας από την ελληνική νομοθεσία, επιτρέποντάς τους ανάμεσα σε άλλα, να πουλάνε γενόσημα με τις υψηλότερες, σε ποσοστό, τιμές σε σχέση με άλλες χώρες (το παράδειγμα του 80-20 από το τρίτο μέρος). Από την άλλη, το εγχωρίως παραγόμενο γενόσημο φάρμακο έχει υψηλά standards σε θέματα ασφάλειας, αποτελεσματικότητας και διαδικασίας παραγωγής.

Από πού ξεκινάει, λοιπόν, η όψιμη κουβέντα για τα γενόσημα και πού σταματάει; Όψιμη γιατί δεν ανακαλύπτουμε τον τροχό, καθώς σε πολλές χώρες εφαρμόζεται εδώ και χρόνια, ενώ και στην Ελλάδα συμβαίνει το ίδιο - απλώς δεν είχε δοθεί τόση μεγάλη έμφαση από τα μέσα. Ξεκινάει καταρχάς από την έλλειψη πληροφόρησης από τους αρμόδιους - Υπουργείο, ιατρικούς συλλόγους, καθηγητές ιατρικής, μέσα ενημέρωσης. Αντί να ξεκινήσει μία σωστή καμπάνια ενημέρωσης του κόσμου και να δοθεί έμφαση στην εκπαίδευση του κόσμου, καταλήγουμε να ακούμε τον κάθε άσχετο τηλεκριτικό ή και αναρμόδιο (συμπεριλαμβάνω και τον εαυτό μου). Αυτό σε συνδυασμό με την αντίσταση για την αντίσταση που μας χαρακτηρίζει ως λαό και την ξερολίαση, καθώς έχουμε άποψη για τα πάντα, έχουν φέρει τη συζήτηση στο επίπεδο που είναι τώρα. Από πλευράς μας, θεωρώ ότι δύο πράγματα μπορούμε να κάνουμε. Καταρχάς να ενημερωθούμε ως πολίτες από έγκυρες πηγές και κατά δεύτερον να πιέσουμε ώστε οι έλεγχοι στην αγορά φαρμάκου να είναι σωστοί, τόσο από θέματα ποιότητας όσο και κόστους.

Ο κύκλος του φαρμάκου από πλευράς μάρκετινγκ (μέρος γ')

Στο πρώτο μέρος είδαμε κάποια πράγματα σχετικά με τα πρωτότυπα φάρμακα - πώς ανακαλύπτονται, πατεντάρονται και κυκλοφορούν στην αγορά. Το δεύτερο μέρος περιλάμβανε κάποια εισαγωγικά θέματα για τα γενόσημα φάρμακα, όπως έχει επικρατήσει να λέγονται. Στο τρίτο μέρος θα γίνει αναφορά για το τι γίνεται σε άλλες χώρες και στην Ελλάδα όταν λήγει η πατέντα ενός φαρμάκου. Αναφέρω ξανά ότι δεν είμαι ούτε γιατρός, ούτε φαρμακοποιός και ό,τι μεταφέρω είναι από την εμπειρία μου σε προηγούμενη εργασία.

Όταν λήγει η πατέντα ενός φαρμάκου και κυκλοφορούν τα γενόσημα, σε πάρα πολλές χώρες παγκοσμίως, οι πωλήσεις του πρωτότυπου παίρνουν την κατιούσα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα οι ΗΠΑ και ο Καναδάς, όπου ένα μήνα περίπου μετά την έγκριση και την κυκλοφορία ουσιωδώς ομοίων φαρμάκων, οι πωλήσεις του πρωτότυπου πέφτουν σε ποσοστό άνω του 95%. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι εκεί που η εταιρεία που είχε το πρωτότυπο φάρμακο πουλούσε 100, πλέον πουλάει λιγότερο από 5. Ο λόγος είναι καθαρά οικονομικός, καθώς οι γιατροί συνταγογραφούν το φθηνότερο αντίγραφο. Βέβαια, στις χώρες αυτές όταν το πρωτότυπο φάρμακο έχει τιμή 10, το γενόσημο έχει τιμή 2. Στην Ελλάδα μέχρι πρόσφατα, όταν το πρωτότυπο είχε 10, το αντίγραφο είχε 8.

Αντίστοιχα, σε άλλες χώρες τα φάρμακα δεν κυκλοφορούν με την εμπορική ονομασία, αλλά με την δραστική ουσία (πχ παρακεταμόλη, αμοξυκιλλίνη κτλ). Αλλού, πάλι, είναι ακόμη πιο προχωρημένοι. Τα φάρμακα δεν κυκλοφορούν σε συσκευασίες, αλλά δίνονται από τον φαρμακοποιό ακριβώς όσα έχει γράψει ο γιατρός ανάλογα με την πάθηση. Έτσι, γλιτώνουν το - αρκετά γνωστό για κάθε ελληνικό σπίτι - φαινόμενο να έχει κανείς στο σπίτι αρκετές ανοιχτές συσκευασίες με φάρμακα. Σκεφτείτε δηλαδή περιπτώσεις που χρειάζεται η λήψη του φαρμάκου για 4-5 μέρες, ενώ η συσκευασία περιέχει 28 ή 30! Η σπατάλη είναι μεγάλη και βαρύνει όλους. Τέλος, υπάρχουν ανεπτυγμένες χώρες όπου ισχύει κάτι αντίστοιχο με αυτό που θέλει να εφαρμοστεί - ορθώς κατά την άποψή μου - και εδώ. Γίνονται μειοδοτικοί διαγωνισμοί σε επίπεδο περιφέρειας ή και επικράτειας. Τα ταμεία αποζημιώνουν ποσό ίσο με την τιμή του πιο οικονομικού φαρμάκου. Αν θέλει κανείς να πάρει κάποιο άλλο ακριβότερο, πληρώνει τη διαφορά.

ΥΓ Θα ακολουθήσει και τέταρτο μέρος με κάποιες πρόσθετες πληροφορίες για τις πολυεθνικές εταιρείες γενοσήμων αλλά και τις αντίστοιχες ελληνικές.

Ο κύκλος του φαρμάκου από πλευράς μάρκετινγκ (μέρος β')

Στο πρώτο μέρος αναλύσαμε επιγραμματικά πώς δημιουργείται και κυκλοφορεί στην αγορά ένα πρωτότυπο φάρμακο. Φυσικά, υπάρχουν αρκετές άλλες παράμετροι που δεν έχουν εξεταστεί, όπως για παράδειγμα πώς γίνονται οι μελέτες, πώς επιλέγονται οι ενδείξεις του φαρμάκου, η παρακολούθησή του και άλλα. Στο δεύτερο κομμάτι θα γίνει αναφορά για τα γενόσημα, την κυκλοφορία τους και κάποια άλλα θέματα από πλευράς κυρίως μάρκετινγκ. Επαναλαμβάνω ότι δεν είμαι ούτε γιατρός ούτε φαρμακοποιός και ό,τι γράφω είναι από την εμπειρία μου λόγω προηγούμενης εργασίας.

Αφού τελειώσει η πατέντα, λοιπόν, οποιοσδήποτε θέλει μπορεί να κυκλοφορήσει ένα λεγόμενο "αντίγραφο" ή γενόσημο φάρμακο. Αν και αυτές οι ορολογίες έχουν επικρατήσει, ο περισσότερο αντιπροσωπευτικός όρος, κατά τη γνώμη μου, είναι "ουσιωδώς όμοιο φάρμακο". "Ουσιωδώς" γιατί η δραστική ουσία (το μόριο) ακολουθεί την ίδια δομή με το πρωτότυπο, "όμοιο" γιατί δεν είναι ίδιο, δεν είναι αντίγραφο, καθώς έκδοχα (πχ το περίβλημα της κάψουλας) και άλλα στοιχεία ενδέχεται να διαφέρουν.

Για να κυκλοφορήσει το γενόσημο φάρμακο, η εταιρεία πρέπει να καταθέσει φάκελο, όπου σημαντικό στοιχείο είναι οι μελέτες βιοδιαθεσιμότητας/ βιοϊσοδυναμίας (κάντε κλικ για να δείτε αναλυτικά τι είναι). Πρακτικά και απλουστευμένα, το ουσιωδώς όμοιο φάρμακο πρέπει να αποδείξει ότι συμπεριφέρεται in vitro (στο εργαστήριο) και in vivo (σε ασθενείς) ότι "συμπεριφέρεται" το ίδιο με το πρωτότυπο φάρμακο. Ο φάκελος με τις μελέτες κοστίζουν αρκετά, οπότε πρακτικά δεν μπορεί οποιοσδήποτε, οπουδήποτε να παράξει ένα γενόσημο φάρμακο. Χρειάζονται στοιχειώδεις μεν, ακριβές δε υποδομές και τεχνογνωσία.

Οπότε, είδαμε τι είναι το γενόσημο και μια ιδέα για το πώς παράγεται και κυκλοφορεί στην αγορά. Τα γενόσημα πάντως υπόκεινται σε αντίστοιχους ελέγχους με τα πρωτότυπα φάρμακα και δεν κυκλοφορούν ανεξέλεγκτα, όπως φωνάζουν αρκετοί. Στην επόμενη ανάρτηση θα δούμε κάποια πράγματα για το τι συμβαίνει στην αγορά ενός φαρμάκου όταν μπαίνουν τα γενόσημα, καθώς και θέματα σχετικά με την τιμολόγηση και την διάθεση.

ΥΓ Για να μπείτε στο πνεύμα, προτείνω να διαβάσετε το πρώτο μέρος, καθώς και την παραπομπή για τις μελέτες βιοδιαθεσιμότητας/ βιοϊσοδυναμίας.

Ο κύκλος του φαρμάκου από πλευράς μάρκετινγκ (μέρος α')

Παρακολουθώντας εδώ και καιρό τις δημόσιες συζητήσεις που γίνονται για το θέμα των γενοσήμων φαρμάκων, έχω διαπιστώσει ότι η συζήτηση έχει περιοριστεί σε μία μόνο κατεύθυνση με αρνητική χροιά, καθώς οι περισσότερες φωνές που ακούγονται κάνουν λόγο για "επικίνδυνα πειράματα". Έχοντας επαφή με το χώρο του φαρμάκου από επαγγελματικής πλευράς για αρκετά χρόνια, γνωρίζω ορισμένα πράγματα και σκέφτηκα να τα προσφέρω στο δημόσιο διάλογο. Τα όποια στοιχεία και η άποψη που θα καταθέσω είναι με βάση αυτά που γνωρίζω από πλευράς πωλήσεων και μάρκετινγκ σε πολυεθνικές φαρμακευτικές εταιρείες, η πηγή πληροφόρησης είναι προσωπικά βιώματα και προσλαμβάνουσες, ενώ διευκρινίζω εξαρχής ότι δεν είμαι ούτε γιατρός, νοσοκόμος ούτε φαρμακοποιός.

Η ιστορία για τα γενόσημα ξεκινά κάπως διαφορετικά, από τις φαρμακευτικές εταιρίες με τα πρωτότυπα φάρμακα οι οποίες έχουν τμήματα έρευνας και ανάπτυξης. Μέσα στα εργαστήρια, λοιπόν, ανακαλύπτονται και συνθέτονται πολλές χιλιάδες διαφορετικά μόρια. Τα μόρια αυτά ελέγχονται αρχικά για την σταθερότητα, την τοξικότητα και άλλα χαρακτηριστικά. Από τις δεκάδες χιλιάδες νέα μόρια, ελάχιστα καταφέρνουν να προχωρήσουν στην επόμενη φάση δοκιμών. Δοκιμάζονται σε πειραματόζωα, έπειτα σε υγιείς εθελοντές ανθρώπους (με το αζημίωτο) για να ελεγχθούν οι παρενέργειες και κατόπιν σε ασθενείς της συγκεκριμένης ασθένειας που στοχεύεται (επίσης εθελοντές που υπογράφουν σχετικό πρωτόκολο). Ακολουθώντας την ιπποκράτειο λογική, τα μόρια αυτά πρέπει αρχικά να αποδείξουν ότι δεν βλάπτουν και έπειτα ότι κάνουν καλό ή για να το θέσουμε διαφορετικά, ότι το όφελος για τον ασθενή είναι σημαντικότερο από το κόστος. 

Πλέον μπαίνει και μία άλλη παράμετρος, επειδή ήδη κυκλοφορούν πολλά φάρμακα στην αγορά. Γι αυτό κάθε νέο πιθανό φάρμακο για κάποια ασθένεια, πρέπει επίσης να αποδεικνύει ότι τουλάχιστον δεν είναι υποδεέστερο από κάποιο φάρμακο που ήδη κυκλοφορεί και αποτελεί golden standard για τη συγκεκριμένη θεραπευτική κατηγορία. Αφού τελειώσουν όλα αυτά, κατατίθεται ο φάκελος στις αρμόδιες αρχές, ο οποίος ελέγχεται. Είτε το μόριο γίνεται αποδεκτό, οπότε μιλάμε πλέον για φάρμακο, είτε απορρίπτεται. Στη δεύτερη περίπτωση υπάρχουν δύο επιλογές. Είτε συντάσσονται νέες μελέτες (που σημαίνει 2-3 χρόνια ακόμη) είτε η ουσία μένει στο συρτάρι.

Η διαδικασία αυτή από την ανακάλυψη/ σύνθεση του μορίου στο εργαστήριο μέχρι την τελική έγκριση μπορεί να πάρει από 3 έως 8 χρόνια. Για κάθε νέο φάρμακο που κυκλοφορεί στην αγορά, μερικές δεκάδες χιλιάδες μόρια έχουν απορριφθεί, ενώ το κόστος της όλης διαδικασίας ανέρχεται σε μερικά δις δολάρια. Από τη στιγμή που έχει ανακαλυφθεί η ουσία, η εταιρεία στην οποία ανήκει, το καταχωρεί και αρχίζει να ισχύει η εμπορική έννοια της πατέντας. Από τη στιγμή κυκλοφορίας του φαρμάκου η εταιρεία έχει στη διάθεσή της κατά μέσο όρο 8-12 χρόνια προστασίας της πατέντας ώστε να βγάλει τα έξοδα και φυσικά το κέρδος της. Με τη λήξη της περιόδου που ισχύει η πατέντα, παύει αυτή η προστασία και οποιοσδήποτε μπορεί και θέλει, έχει τη δυνατότητα να "αντιγράψει" την δραστική ουσία του φαρμάκου, να καταθέσει φάκελο στις αρμόδιες αρχές και να κυκλοφορήσει το γενόσημο ή ουσιωδώς όμοιο (πιο σωστός όρος) φάρμακο.

ΥΓ Η ιστορία θα συνεχιστεί με τα γενόσημα και τη συζήτηση επ'αυτών στο β' μέρος. 

ΥΓ1 Αν θέλει, κανείς μπορεί με μια αναζήτηση στο διαδίκτυο να βρει αρκετά στοιχεία για τον κύκλο του φαρμάκου (πατέντες, έρευνα κτλ) ώστε να σχηματίσει ολοκληρωμένη άποψη.

Σαν το κρεμμύδι που ανθίζει

Το κρεμμύδι ανήκει στους βολβούς. Βρίσκεται στο χώμα, χρειάζεται να σκάψει κανείς για να το βρει. Το κρεμμύδι θυμίζει λίγο Ιανό. Έχει την καλή και την κακή του πλευρά. Δύσκολο να έχει κανείς μόνο τη μία ή μόνο την άλλη. Το κρεμμύδι σε πολλούς αρέσει και σε άλλους όχι. Όταν τρώγεται ωμό καίει, ενώ η ανάσα μυρίζει έντονα. Ταυτόχρονα κάνει καλό στην καρδιά, το ανοσοποιητικό και αλλού. Ξέρει να προφυλάσσεται από τους εχθρούς του. Φοράει πολλούς μανδύες, ενώ όταν το καθαρίζει κανείς, χρησιμοποιεί για όπλο τα δάκρυα. Όταν μαγειρεύεται όμως, δίνει μια γλυκιά μυρωδιά και γεύση. Στους "βοηθούς" της κουζίνας συγκαταλέγεται στους αθόρυβους, χρήσιμους αλλά που συνήθως τους κρύβουμε σε κάποιο ντουλάπι για τη μυρωδιά και το φως. Το φως είναι εχθρός του, σαπίζει και αρχίζει να φυτρώνει. Ακόμη όμως και από το σάπισμα βγαίνει κάτι καλό. Αν φυτευτεί αρχίζει και φυτρώνει κανονικά.

Η ζωή γενικότερα στηρίζεται σε δίπολα τέτοιου είδους. Αναγκαία κακά, πράγματα που πρέπει να κάνουμε χωρίς απαραίτητα να μας αρέσουν. Πράγματα που μπορεί να είναι για το καλό μας, ίσως με κάποια μετατροπή, όχι ακριβώς στη μορφή που είναι. Από την άλλη μπορεί να είναι πράγματα απωθητικά, που όσο και να προσπαθήσεις να αναγκάσεις κάποιον να τα φάει, να μην μπορεί. Πράγματα πολυεπίπεδα, σαν τα στρώματα του κρεμμυδιού, που όταν ανοίγουν να μας κάνουν να κλαίμε. Μπορεί να είναι πράγματα που να τα έχουμε καταχωνιάσει σε ένα ντουλάπι ή κάπου στο πίσω μέρος του μυαλού. Πράγματα που μπορεί να φαίνεται ότι σάπισαν, σαν το κρεμμύδι. 

 Ο κύκλος του κρεμμυδιού όμως συνεχίζεται, ακόμη και στο σκοτάδι. Εκείνη τη στιγμή είναι που πρέπει να γίνει η επιλογή, να μείνει να σαπίσει ή να βγει στο φως. Γιατί ακόμη και το κρεμμύδι ανθίζει. Αρκεί να το αφήσουμε.

Αυτοεκπληρούμενη προφητεία και παρελκόμενα

Η αυτοεκπληρούμενη προφητεία είναι ένας όρος της ψυχολογίας που απαντάται σε διάφορες εκφάνσεις της καθημερινότητας. Βρίσκει εφαρμογή σε πτυχές όπως η εκπαίδευση, η εργασία αλλά και η οικονομία. Αυτοεκπληρούμενη προφητεία αποκαλείται η πρόβλεψη που, άμεσα ή έμμεσα, τείνει να αυτο-αποδειχτεί σωστή λόγω της συμπεριφοράς και των αντιδράσεών μας απέναντι σ'αυτή. Ακούγεται λίγο μπερδεμένο αλλά στην πράξη είναι πιο απλό. Η άποψη, η γνώμη που έχουμε απέναντι σε μία κατάσταση  και όχι η πραγματικότητα της κατάστασης, επηρεάζει την συμπεριφορά μας με τέτοιο τρόπο ώστε να δρούμε ανάλογα και στο τέλος να επιβεβαιώνεται η αρχική προφητεία.

Έχουν γίνει πειράματα πάνω στην εφαρμογή της αυτοεκπληρούμενης προφητείας. Ένα επιπλέον ενδιαφέρον στοιχείο της είναι ότι πέρα από τις αντιλήψεις για τον εαυτό μας προκαταβάλουμε και τις στάσεις των άλλων ανθρώπων. Για παράδειγμα όταν θεωρούμε κάποιον έξυπνο ή χαζό χωρίς να υπάρχει αντικειμενικός λόγος, τείνουμε να του συμπεριφερόμαστε ανάλογα, ωθώντας τον στην ουσία να επιβεβαιώσει την αρχική μας θεωρία.

Πώς εφαρμόζεται στην οικονομία; Σε δύο τουλάχιστον περιπτώσεις. Η μία σχετίζεται με τον πληθωρισμό και τις αγορές μας, αλλά στην παρούσα φάση δεν έχει σχέση. Η άλλη αφορά στο bank run. Περιγράφει το εξής φαινόμενο: μαζικά καταθέτες σπεύδουν σε μία τράπεζα να αποσύρουν τις καταθέσεις τους γιατί για κάποιο λόγο θεωρούν ότι είναι αναξιόπιστη και θα πτωχεύσει. Η μαζικότητα της κίνησης έχει "θετική δυναμική", δηλαδή συμπαρασύρει κι άλλους καταθέτες να σπεύσουν να πράξουν ανάλογα. Όπως είναι διαμορφωμένο το χρηματοπιστωτικό σύστημα δεν υπάρχει τράπεζα που να διαθέτει σε μετρητά το σύνολο των καταθέσεων των πελατών της. Η συγκεκριμένη τράπεζα του παραδείγματος είναι αξιόπιστη, λόγω όμως της μαζικότητας δεν μπορεί να ανταποκριθεί στην αυξημένη ζήτηση. Ως εκ τούτου χρεοκοπεί, επιβεβαιώνοντας την αρχικά εσφαλμένη πρόβλεψη των καταθετών, την οποία οι ίδιοι προκάλεσαν. Το γεγονός αυτό έχει συμβεί ορισμένες φορές παλιότερα.

Δεν είναι κάτι άγνωστο στον ελληνικό χώρο. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα είναι ο Οιδίποδας από τη μυθολογία, που νομίζοντας ότι απέφευγε την προφητεία, στο τέλος την προκάλεσε. Ίσως οι αρχαίοι ημών κάτι αντίστοιχο να ήθελαν να περιγράψουν...

ΥΓ Ορισμοί για self-fulfilling prophecy, positive feedback, bank run.

ΥΓ1 Αντίδοτο είναι η ψύχραιμη εκτίμηση της πραγματικότητας και όχι της εσφαλμένης πεποίθησης. 

ΥΓ2 Το μόνο σίγουρο είναι, πάντως, ότι ο μόνος σίγουρος τρόπος για να οδηγηθούμε στην ανεξέλεγκτη χρεοκοπία είναι να την προκαλέσουμε εμείς οι ίδιοι αποσύροντας μαζικά τα χρήματά μας από τις τράπεζες. Φυσικά και σ'αυτή την περίπτωση θα φταίνε οι άλλοι.

ΥΓ3 Γράφοντας την ανάρτηση δε θέλω να συμβουλέψω κάποιον τι να κάνει ή τι να μην κάνει. Είναι υπόθεση του καθενός, που βέβαια σε μαζικό επίπεδο επηρεάζει όλους μας. Ψυχραιμία χρειάζεται γενικότερα σε δύσκολες εποχές, όπως αυτή που ζούμε.

Μάρκετινγκ και διαφήμιση: εξωστρέφεια και διαφάνεια

Παρόλο που ακόμη και ως δίσεκτος ο Φεβρουάριος είναι λειψός, είχα την τύχη ως τώρα να συμμετάσχω σε ορισμένες εκδηλώσεις που παρουσιάζουν ενδιαφέρον και σχετίζονται με τον τίτλο της ανάρτησης. Πώς σχετίζονται το μάρκετινγκ και η διαφήμιση με την εξωστρέφεια και την διαφάνεια;

Στις 9 του Φλεβάρη η Ελληνική Ακαδημία Μάρκετινγκ διοργάνωσε το 4ο Συμπόσιο στην Τεχνόπολις στο Γκάζι. Θέμα του συνεδρίου "Made in Greece: η έξοδος από την κρίση". Η θεματολογία άξιζε ένα ρεπό από τη δουλειά, οπότε στήθηκα από το πρωί για να δω παλιούς καθηγητές μου και να ακούσω καταξιωμένους επιχειρηματίες με ένα κοινό στοιχείο: επιχειρήσεις που έχουν αναπτύξει τις εξαγωγές τους. Τις εταιρίες που συμμετείχαν μπορεί κανείς να τις βρει στο site της ΕΛΑΜ - πρόκειται για εταιρίες τροφίμων, γεωργικών προϊόντων, οινοπαραγωγικές, φαρμακευτικές και παραφαρμακευτικές, βιομηχανικές και άλλες. Εκείνο που ανέφεραν οι ίδιοι ως κύριο στοιχείο διεξόδου από την κατάσταση που έχουμε περιέλθει είναι ο έντονος εξαγωγικός χαρακτήρας. Είναι κάτι που δε στήνεται εύκολα, πρέπει κανείς να έχει προϊόν, αξιοπιστία, δίκτυο διανομής και άλλα. Μπορεί όμως να γίνει και οι εταιρίες που συμμετείχαν αποτελούν την απόδειξη. Εδώ λοιπόν κολλάει το κομμάτι του μάρκετινγκ και της εξωστρέφειας.

Την Δευτέρα στις 13, μία μέρα πριν την εμποροπανήγυρη των ερωτευμένων, παραβρέθηκα σε μία εκδήλωση-πρόσκληση της διαφημιστικής εταιρίας Ogilvy. Οι συμμετέχοντες ήμασταν bloggers με θεματολογία που διαφοροποιείται από γονείς-παιδιά, φαγητό, νεολαία, αρθρογραφία, βιβλία, πλέξιμο, τεχνολογία, μόδα και άλλα. Η δική μου συμμετοχή αφορούσε στο ταξιδιωτικό κομμάτι. Η συνάντηση αφορούσε, στην ουσία, στο διαρκώς αυξανόμενο ενδιαφέρον που παρουσιάζει το κομμάτι του διαδικτύου και ειδικά των social media καθώς και η σύνδεσή του με το κομμάτι της διαφήμισης. Όπου διαφήμιση, δεν εννοείται η ανάρτηση banners στο πλάι και το pay-per-click, αλλά περισσότερο ουσιαστικά κομμάτια όπως οι τάσεις, οι απόψεις, η χρήση του μέσου και οι δυνατότητες ανάπτυξής του. Ανάμεσα σε άλλα συζητήθηκαν η αξία της κατευθυνόμενης διαφήμισης και η αντίδραση σε τυχόν αρνητικές κριτικές. Μέσα από αυτή τη συζήτηση η κυριότερη, ίσως, αξία που αναδείχθηκε είναι η διαφάνεια, ως δείγμα σεβασμού για τους ανθρώπους που αλληλο-διαβαζόμαστε τόσα χρόνια.

Ενδιαφέρουσες συναντήσεις, ενδιαφέρουσες και οι ιδέες που προκύπτουν. Εκδηλώσεις πάσης φύσεως γίνονται συνεχώς με διάφορες θεματολογίες. Καθένας μπορεί να βρει κάτι που τον ενδιαφέρει. Είναι μια καλή ευκαιρία, πιστεύω, για να ξεφύγουμε από τη μέγγενη της κατάθλιψης που προκύπτει από τα υπαρκτά προβλήματα της καθημερινότητάς μας.

ΥΓ Η ανάρτηση-έκπληξη από το ταξίδι στη Βουδαπέστη μπορεί να περιμένει λίγο.

ΥΓ1 Άσχετο αλλά σχετίζεται με τον μήνα Φεβρουάριο: ένα μυθιστόρημα γράφεται κάθε μέρα του μήνα. Παρουσιάζει ενδιαφέρον.

ΥΓ2 . Λέγοντας ξεφεύγουμε δεν εννοώ να μην αποδεχόμαστε την πραγματικότητα και να κάνουμε ότι πέρα βρέχει. Το διαρκές αναμάσημα των δεδομένων καταστάσεων χωρίς παραγωγικές προτάσεις διογκώνει το πρόβλημα.

ΥΓ3 Ενδιάμεσα στις δύο εκδηλώσεις μεσολάβησε και η μεγάλη διαδήλωση της Κυριακής 12 Φλεβάρη και η υπογραφή του Μνημονίου 2. Αυτά για να επανερχόμαστε στα της δύσκολης καθημερινότητας.

Ευρώπη ενωμένη;

Δέκα χρόνια πριν, λίγους μήνες πριν την καθιέρωση του ευρώ και την αντικατάσταση αρκετών ευρωπαϊκών νομισμάτων, είχα την τύχη αλλά και τη θέληση να πάρω μέρος στην ανταλλαγή φοιτητών στα πλαίσια του Erasmus, στο Ρότερνταμ της Ολλανδίας. Μέχρι τότε τα ταξίδια στο εξωτερικό ήταν σχεδόν απαγορευτικά. Ακριβά αεροπορικά, ισοτιμίες και ανταλλαγές νομισμάτων, μικρή εξάπλωση του ίντερνετ και σχετική άγνοια για τα ταξίδια ήταν οι κυρίαρχοι λόγοι. Ήταν η πρώτη ευκαιρία που είχα να ζήσω σε μια χώρα διαφορετική αλλά κυρίως να έρθω σε επαφή με ανθρώπους της ηλικίας μου από άλλες χώρες της Ευρώπης. Μέσα σε ένα εξάμηνο κάναμε φιλίες, σχέσεις, ταξίδια, διασκέδαση και γεμίσαμε εμπειρίες. Απ'όλα όμως εκείνο που μου έμεινε περισσότερο ήταν η αίσθηση ότι με τους ανθρώπους αυτούς μοιραζόμασταν κοινές ανησυχίες, προβληματισμούς, έρωτες και αγάπες, μίση, κάνουμε παρόμοιες πλάκες, μπορούμε να διαφωνούμε και να συμφωνούμε, μπορούμε να συνυπάρχουμε ακόμη και με τις προκαταλήψεις. 

Θυμάμαι χαρακτηριστικά μια κοπέλα από Πορτογαλία να ρωτάει έναν Γαλλολιβανέζο πόσες γυναίκες έχει στο σπίτι του (θρησκευτική προκατάληψη), έναν Ελβετό να ρωτάει εμένα αν στην Ελλάδα έχουμε ηλεκτρικό ρεύμα και ίντερνετ, Νορβηγό να μην ξέρει αν η Ελλάδα και η Ισπανία είναι στην Ευρωπαϊκή Ένωση, Ολλανδό να μας ενημερώνει ότι το Greek Style στο εξωτερικό είναι συνώνυμο αυτό που λέμε εμείς οθωμανικό, η διαπίστωση ότι σε αρκετές γλώσσες το ισπανικό έχει την αντίστοιχη έννοια με τα ελληνικά και ούτως καθεξής. Εντύπωση έκανε σε μια φίλη μου από την Κρήτη, επίσης, ότι αρκετοί από τους τότε συμφοιτητές μας είχαν διπλή υπηκοότητα, λόγω γονέων από διαφορετικές χώρες.

Ας μεταφερθούμε μια δεκαετία έπειτα. Πριν λίγες μέρες ήμασταν ταξίδι στη Σόφια - σχετική ανάρτηση σύντομα. Εκεί ακολουθήσαμε το Free Sofia Walking Tour (λεπτομέρειες επίσης προσεχώς). Στο γκρουπ ήμασταν καμιά 15αριά άτομα, όλοι από διαφορετικές χώρες της Ευρώπης. Πέρα από το γεγονός ότι μπορούσαμε να συνεννοηθούμε σε πάνω από μία γλώσσες εκτός των αγγλικών, γελούσαμε με τα ίδια αστεία, μοιραστήκαμε κοινές ανησυχίες και εμπειρίες. Σε σχετική συζήτηση με έναν Γερμανό, μάλιστα, αφού ρώτησε για την κατάσταση στην Ελλάδα χωρίς κλισέ, ανοίξαμε και το θέμα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Ανάμεσα στα άλλα, ειπώθηκε ότι η τρέχουσα κρίση πηγάζει σε μεγάλο βαθμό από τη μη ουσιαστική πολιτική ενοποίηση της Ευρώπης. Εκφράστηκε επίσης η πεποίθηση ότι η Ευρώπη θα βγει από την κρίση περισσότερο ενωμένη. Τα ταξίδια και οι πολιτιστικές επιρροές που αυτά συνεπάγονται, τα ευρωπαϊκά προγράμματα όπως το Erasmus, η εκμάθηση γλωσσών είναι ουσιαστικά βήματα προς αυτή την κατεύθυνση. Ειδικά οι νεότερες γενιές που έχουν συμμετάσχει σ'αυτό το ευρωπαϊκό αντάμωμα λογικά θα συνεισφέρουν προς την ολοκλήρωση της ενοποίησης αυτής. Μήπως τελικά οι Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης μπορούν να είναι διέξοδος από την κρίση;

ΥΓ Σχετικές αναρτήσεις για την Ολλανδία από τα παλιά.

Ζώντας στη χώρα του υπαρκτού σουρεαλισμού

Τα τελευταία χρόνια περνάμε ως χώρα και ως κοινωνία διάφορες φάσεις. Από την παιδική ηλικία του κράτους ως παιδάκι που μιμείται ό,τι βρει μπροστά του (ξενομανία), την καταναλωτική φρενίτιδα, την φραπεδίαση μέχρι την κρίση και το ξεγύμνωμα. Όλα αυτά σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα, μην προλαβαίνοντας να αφομοιώσουμε τις όποιες αλλαγές, χωρίς να ωριμάσουμε ως κοινωνία. Από την ευφορία της ένταξης στο ευρώ, την κορύφωση του καλοκαιριού του 2004, την κεκτημένη ταχύτητα έως στασιμότητα που ακολούθησε και η απότομη πτώση των τελευταίων 3 χρόνων είναι μια πορεία που ακροβατεί μεταξύ εθνικής κατάθλιψης με μπόλικα στοιχεία σχιζοφρένειας.

Η διπολικότητα της κατάστασης συμπυκνώνεται στην αγανάκτηση, από την μία πλευρά, προς όλους και όλα (όλους τους άλλους, εννοείται) και στην άρνηση να κάνουμε κάτι διαφορετικό απέναντι στην κατάσταση αυτή, ζητώντας σε γενικές γραμμές την διατήρηση του ισχύοντος στάτους κβο. Μέσα στη γενικότερη κατάσταση πορευόμαστε κοινωνία και οι εκλεγμένοι μας εκπρόσωποι, συντεταγμένα στα χαμένα. Βρισκόμαστε σε μια κατάσταση υπαρκτού σουρεαλισμού, που είναι ο συγκερασμός του και-καλά-σοσιαλισμού και του σουρεαλισμού της κατάστασης. Και σαν να φαίνεται ότι γουστάρουμε, είτε με τα λόγια είτε με τις πράξεις μας, την κατάσταση αυτή αλλιώς κάτι θα είχαμε κάνει διαφορετικά. Όταν δηλαδή μία κατάσταση οδηγεί κάπου και προσπαθούμε να την αλλάξουμε κάνοντας τα ίδια πράγματα, ε τότε δίκαια κατακτούμε τον αντίστοιχο τίτλο.

Το θέμα είναι να προσπαθήσουμε να τα δούμε θετικά, κατατάσσοντάς τα ακριβώς εκεί που τους αρμόζει. Αίσθηση του χιούμορ έχουμε ως λαός, ακόμη και στις πιο δύσκολες καταστάσεις. Σίγουρα τίποτε δεν είναι εύκολο, ίσα-ίσα το αντίθετο. Σαφέστατα όμως, από την άλλη, η ανακύκλωση της εθνικής θλίψης δεν οδηγεί πουθενά. Το να προσπαθεί κανείς να διακωμωδήσει την πραγματικότητα, δε σημαίνει ότι δεν την αντιλαμβάνεται όπως κάποιος άλλος που έχει αγανακτήσει - εξαγριωθεί  ή ό,τι άλλο. Είναι απλώς διαφορετική αντιμετώπιση της ίδιας κατάστασης. Όπως έγραψε και ο φίλτατος Stathis, σ'αυτή τη χώρα το μόνο σίγουρο είναι ότι δε θα βαρεθούμε...

ΥΓ Τα πέντε στάδια της θλίψης των Kübler-Ross (άρνηση-θυμός-διαπραγμάτευση-κατάθλιψη-αποδοχή) βοηθούν να κατατάξουμε την κατάστασή μας, αρκεί πρώτα να διαγνώσουμε που βρισκόμαστε. Η ανάρτηση μπορεί να μην της φαίνεται, προσπαθεί να είναι όσο το δυνατόν γίνεται χιουμοριστική.

ΥΓ1 Καλό θα ήταν εφόσον τελικά κληθούμε σε δημοψήφισμα σε σημαντικά θέματα σχετικά με το μέλλον μας ας μην το κάνουμε ελαφρά τη καρδία με ατάκες του τύπου "Ωραίο κόμμα το ΠαΣοΚ"  ή "Όχι στο όχι των άλλων" ή "Θέλω να γίνω χαλίφης στη θέση του χαλίφη". Ας φροντίσουμε να ενημερωθούμε σωστά για τις εξελίξεις, στο βαθμό που ο καθένας αντιλαμβάνεται. Για παράδειγμα τι  μπορεί να γίνει αν βγούμε από το ευρώ

ΥΓ2 Από τις πιο ψύχραιμες αναλύσεις που διάβασα για το σκληρό πόκερ του δημοψηφίσματος έγραψε ο Αθεόφοβος. Επίσης, πολύ καλές οικονομικές αναλύσεις από έναν μη οικονομολόγο, τον TechieChan. 

ΥΓ3 Ας με συγχωρήσει το ιστολόγιο με τον τίτλο Υπαρκτός Σουρεαλισμός για τον δανεισμό του τίτλου. Το ανακάλυψα εκ των υστέρων.

Εσωτερικές δραστηριότητες

Με την απότομη αλλαγή του καιρού περάσαμε απότομα από το κοντομάνικο στο ζεστό μακρυμάνικο. Κυρίως οι πιο νότιοι, γιατί οι βόρειοι κρυώνουν νωρίτερα. Ο καιρός αναμένεται να αλλάξει πάλι, αλλά η ουσία είναι μία: όσοι δεν το έχουμε κάνει ακόμη, ήρθε η ώρα για να κατεβάσουμε τα χειμωνιάτικα και να συμμαζέψουμε τα καλοκαιρινά. Πετρέλαιο και να θέλουμε να ανάψουμε παρά την τσιμπημένη τιμή (λίγο κάτω από ένα ευρώ θα ξεκινήσει), ελέω απεργίας δεν έχουμε, οπότε μένουν τα ρούχα και τα χαλιά. Ώρα για εσωτερικές δραστηριότητες ή σε πιο απλά ελληνικά indoor activities. 

Παλιότερη λαϊκή ρήση έλεγε ότι τα χαλιά τα στρώνουμε του Αγίου Δημητρίου και τα μαζεύουμε Κωνσταντίνου και Ελένης. Η σταθερά αυτή, με τις όποιες αυξομειώσεις, παραμένει, οπότε σε λίγες μέρες ετοιμαζόμαστε και για το στρώσιμο. Μετά τη μάχη της ντουλάπας, λοιπόν, έρχεται και η μάχη των χαλιών. Παρεμπιπτόντως, είναι και μια καλή ευκαιρία να μαζέψουμε ορισμένα καλοκαιρινά ρούχα που δεν τα φορέσαμε καθόλου το καλοκαίρι και να τα προσφέρουμε σε συλλόγους και οργανισμούς που τα χρειάζονται, όπου γνωρίζουμε τελοσπάντων ότι υπάρχει ανάγκη. Και ας μην γελιόμαστε, ρούχο που δεν το φορέσαμε ολόκληρη περίοδο, δύσκολα θα το χρησιμοποιήσουμε ξανά. Κρίμα είναι να τα τρώει ο σκόρος και να πιάνουν χώρο στη ντουλάπα. Ομοίως και για τα χειμερινά που θα ξεδιαλέξουμε.

Πέρα από το σπίτι, προετοιμασία θέλει και ο κήπος-βεράντα μας. Είναι καλή εποχή για σπορά από τέλη Οκτώβρη έως και Νοέμβρη. Μαρούλια, σπανάκια, κοκκάρια, σκόρδα είναι ορισμένα από τα λαχανικά που μπορούμε να φυτέψουμε στις γλάστρες μας - κλικ εδώ για προτεινόμενα. Τα χρυσάνθεμα κυριαρχούν στην εποχή, οπότε ας τα προτιμήσουμε και αυτά. Ίσως δώσουν λίγο χρώμα και στο γεμάτο σκουπίδια και φαιές αποχρώσεις πολιτικοοικονομικό πεδίο. Όλα αυτά εν αναμονή της δύσκολης και κρίσιμης βδομάδας που διανύουμε - μέχρι την επόμενη δηλαδή. 

ΥΓ Εκτός από πετρέλαιο, φυσικό αέριο και κλιματισμό υπάρχουν και άλλοι τρόποι για να ζεσταθούμε . Μάλιστα δεν έχουν φορολογηθεί έως τώρα. Αλλά ας μη δίνουμε ιδέες καλύτερα.΄

ΥΓ1 Ίσως είναι καλή εποχή και για να φτιάξουμε κάποιο λικέρ ή ακόμη και τουρσιά για τα κρύα του χειμώνα. Αξίζει η προσπάθεια. Συνταγές υπάρχουν πολλές και απλές, για παράδειγμα λάχανο τουρσί.

Ξεφουσκώνοντας το στρώμα

Λίγο καιρό πριν ο τριθέσιος καναπές του  σαλονιού μου - που γινόταν και κρεβάτι - έσπασε σε 2 σημεία. Πολύ συχνά χρησιμοποιούνταν για ύπνο, ενώ είχε αγοραστεί 18 χρόνια πριν. Το στρώμα ήταν σε καλή κατάσταση. Αφού διαπιστώθηκε κλινικά ο "θάνατός" του πέρα από κάθε επισκευή (fubar), αναγκαστικά προχωρήσαμε σε αλλαγή. Μπορεί να κόστισε κάτι παραπάνω, ο νέος καναπές-γωνία είναι όμως ελληνικής παραγωγής. Εδώ ανοίγει μια παρένθεση για το τι συνεπάγεται η αγορά ελληνικού προϊόντος, προϊόντος δηλαδή που παράχθηκε εντός της χώρας: από τον καναπέ αυτό πληρώθηκαν οι έλληνες κατασκευαστές, πληρώθηκαν οι αντίστοιχοι φόροι και εισφορές ενώ εντός των "τειχών" παρέμεινε και η όποια προστιθέμενη αξία, ενώ ταυτόχρονα δε μεγαλώνει το εμπορικό ισοζύγιο της χώρας. Είναι ένα από τα εργαλεία που έχουμε στα χέρια μας οι πολίτες-καταναλωτές για να βελτιώσουμε όσο μπορούμε την κατάσταση.  Κλείνει η παρένθεση.

Ο καναπές, λοιπόν, είχε κανονιστεί να μεταφερθεί από αυτούς που θα φέρναν τον νέο. Μαζί και το στρώμα του. Επειδή το σπίτι δεν είναι πολύ μεγάλο, δεν μπορώ δυστυχώς να φιλοξενήσω περισσότερα άτομα λόγω έλλειψης στρωμάτων. Λίγες μέρες πριν συζητούσαμε να αγοράσουμε ένα φουσκωτό στρώμα ώστε να μην πιάνει χώρο και ταυτόχρονα να ικανοποιεί τις σχετικές ανάγκες για ύπνο. Με την ευκαιρία της αλλαγής καναπέ η σκέψη ήταν να κρατήσουμε το παλιό στρώμα και να χρησιμοποιούμε αυτό. Το επιχείρημά της μιας πλευράς ήταν ότι δε θα ήταν βολικό, ενώ ένα φουσκωτό θα είχε την ευκολία του. Το επιχείρημά της άλλης ήταν ότι δεν υπάρχει λόγος να κάνουμε επιπλέον έξοδα από τη στιγμή που είχαμε μέσο για να καλύψουμε την ανάγκη, που στο κάτω-κάτω ήταν ο ευκαιριακός ύπνος.

 Από αυτή την φαινομενικά απλή συζήτηση καταλήξαμε σε διάφορα συμπεράσματα σχετικά με τις καταναλωτικές μας συνήθειες και το πόσο εύκολα ως τώρα πετούσαμε το παλιό και αγοράζαμε το καινούριο. Αυτό συνέβαινε κατά κόρον σε ρούχα, αυτοκίνητα, ηλεκτρικά και ηλεκτρονικά είδη και άλλα. Μπορεί να φαίνεται λίγο άσκοπη και πεζή ανάλυση, η επιστροφή όμως σε πιο βασικές και όχι  επίπλαστες ανάγκες με απλό τρόπο ίσως είναι μια μικρή διέξοδος στην κρίση. Βαριές σκέψεις τελικά για ένα ξεφούσκωτο στρώμα. Παρεμπιπτόντως, κρατήσαμε το παλιό, αφού το ντύσαμε με ύφασμα.

ΥΓ Όποιος θέλει περαιτέρω εξήγηση για τη μεγάλη σημασία του να αγοράζουμε προϊόντα που έχουν παραχθεί εντός της χώρας ακόμη και αν κοστίζουν κάτι παραπάνω, ας αφήσει σχόλιο ή ας στείλει μήνυμα.

Να δεις τι σου'χω για μετά (;)

Στον απόηχο της φαινομενικά αναπόφευκτης προσφυγής μας στον μηχανισμό στήριξης της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου περιμένουμε ως λαός το ξεκαθάρισμα των μελλούμενων. Πολλά ακούγονται, κάποια θα ψηφιστούν, λιγότερα θα εφαρμοστούν. Κάπως έτσι δεν γίνεται συνήθως; Και το οξύμωρο είναι ότι ενώ δεν μας αρέσουν τα μέτρα που ήρθαν και έρχονται, φαίνεται ότι ακόμη τηρούμε μια στάση αναμονής. Αναστάτωση υπάρχει σε όλα τα επίπεδα και μια προσμονή. Τώρα αν η προσμονή θα εξελιχθεί σε οργή ή θα μετουσιωθεί σε κάτι άλλο θα εξαρτηθεί από τα μέτρα.

Μέσα σ'αυτά τα πλαίσια η κακοκεφιά είναι διάχυτη. Παρόλο που ο καιρός κάνει το παν για να μας ανεβάσει ψυχολογικά, οι καταστάσεις παραμένουν περίεργες, πρωτόγνωρες για μεγάλη πλειοψηφία του λαού. Κάτι περιμένουμε, κάτι διαφορετικά όμοιο, κάτι συγκεκριμένα απροσδιόριστο. Κάτι μικρότερο ή μεγαλύτερο, κάτι να προσδοκούμε για να αλλάξει το κλίμα, να αλλάξει η ψυχολογία. Τα μεγαλεπήβολα των προηγούμενων δεκαετιών φαίνεται ότι τελείωσαν. Τώρα δεν έχουμε να περιμένουμε κάποιον εκσυγχρονισμό, καμία είσοδο στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ούτε φυσικά Ολυμπιακούς Αγώνες. Αυτά τα κάναμε ήδη, με μικρότερη ή μεγαλύτερη επιτυχία. Γιατί παρόλες τις συνθήκες που επικρατούν τώρα (και τις οποίες τώρα πληρώνουμε), πρόκειται για κατορθώματα. Μάλλον μπορούμε να πετύχουμε αρκετά ως λαός, αλλά υστερούμε στο να τα διαχειριστούμε.

Και τώρα τι; Τι έχουμε άραγε να περιμένουμε; Σίγουρα καλύτερες μέρες, θα πούμε σχεδόν όλοι. Ποιο είναι το όραμά μας; Αναφέρομαι ξεκάθαρα στο συλλογικό και όχι στο ατομικό του καθενός. Πέρα από κάθε ουτοπία, τι είναι αυτό άραγε που θα μας δώσει κάτι να περιμένουμε; Κάτι για το καλό του συνόλου, ανεξάρτητα από τα προσωπικά συμφέροντα; Και ας κοπιάσουμε περισσότερο αυτή τη φορά, αρκεί να έχουμε όραμα, στόχο. Γιατί απ'ό,τι φαίνεται, αυτό το κενό, θολό τοπίο που βλέπουμε μπροστά μας επιτείνει την ούτως ή άλλως δύσκολη συγκυρία.

Το τραγούδι που ακολουθεί είναι άκρως ενδεικτικό της κατάστασης. Γιατί κάθε δεκαετία της νεότερης ιστορίας φαίνεται έχει τα δικά της θέματα που την χαρακτηρίζουν. Περίεργο μεν, αλλά προσωπικά μου δημιουργεί στο τέλος μία αίσθηση αισιοδοξίας. Στο κάτω-κάτω, ας μην αφήσουμε να γίνει αλλιώς...

Ο νόμος της ζούγκλας (μέρος τέταρτο)

Ο μικρός μπαμπουίνος άρχισε να παίρνει μέτρα. Περιόρισε το φαγητό του, άρχισε να κάνει άσκηση και λιγότερη τεμπελιά. Άρχισε να συμμετέχει πού και πού στις δουλειές της αγέλης και να διακηρύσσει στα υπόλοιπα μέλη ότι έχει σοβαρευτεί. Μάλιστα, άρχισε να προσπαθεί περισσότερο απ'ό,τι του είχαν ζητήσει σε πρώτη φάση οι "σοφοί" της αγέλης. Το πρόβλημα όμως της αξιοπιστίας παραμένει. Τα υπόλοιπα μέλη πιστεύουν μεν τις καλές προθέσεις του μικρού μπαμπουίνου, φοβούνται όμως την ροπή του στην τεμπελιά. Στο κάτω-κάτω, όποιος έχει μάθει να τεμπελιάζει, δύσκολα επανέρχεται σε κανονικούς ρυθμούς. Ειδικά όταν κατά το παρελθόν έχει δώσει ο ίδιος επανειλημμένα. Φοβούνται ακόμη ότι το πνεύμα μεν πρόθυμο, η σαρξ δε αδύναμη... Ο μικρός μας μπαμπουίνος πρέπει να ανακτήσει την αξιοπιστία του.

Ξάφνου, φήμες κατέκλυσαν τη ζούγκλα. Φήμες ότι ο μικρός μπαμπουίνος της ιστορίας μας στρέφεται σε άλλη αγέλη. Και όχι σ'όποια και όποια, αλλά στο αντίπαλον δέος της αγέλης που ανήκει ως τώρα. Οι φήμες είχαν ως αρχική πηγή τόσο τον μπαμπουίνο μας όσο και τον επικεφαλή της άλλης μεγάλης αγέλης της ζούγκλας. Αναστάτωση στην αρχική αγέλη. Γιατί είπαμε ότι ο μπαμπουίνος μπορεί να είναι μικρός και να μην επηρεάζει σημαντικά την αγέλη, αν όμως πάθει κάτι πλήγεται η αξιοπιστία και η συνοχή της ομάδας. Εσπευσμένα οι δύο μεγαλύτεροι μπαμπουίνοι της αγέλης συναντούν κατ'ιδίαν τον μπαμπουίνο μας και για να του πούνε μπράβο για την προσπάθεια που καταβάλει αλλά και για να φανεί προς τους υπόλοιπους ότι στηρίζουν τις επιλογές και ότι εξακολουθούν να λειτουργούν ως ομάδα. Το κλίμα έχει αρχίσει να αντιστρέφεται για τον μικρό μπαμπουίνο μέσα στα πλαίσια της αγέλης αλλά και σαν συνολική εικόνα στη ζούγκλα. Είναι σίγουρα σε καλύτερο δρόμο από λίγο καιρό πριν.

Ο ήρωάς μας αυτή τη στιγμή έχει να αντιμετωπίσει άλλα προβλήματα. Έχοντας μάθει στην καλοζωία, δυσκολεύεται να συντονίσει τα μέλη του ώστε αρμονικά να κάνουν τις δουλειές που πρέπει. Το δεξί χέρι παρόλες τις ενστάσεις του είναι περισσότερο πρόθυμο μιας και είναι αυτό που κάνει τις περισσότερες δουλειές συνήθως, το αριστερό φαίνεται να κωλυσιεργεί. Η κεντρική φωνή που κατευθύνει είναι προς την κατεύθυνση που απαιτεί η περίσταση, υπάρχουν όμως και άλλες μικρότερες φωνούλες που πετάγονται διαρκώς και αποπροσανατολίζουν. Το ένα μάτι αλληθωρίζει προς την σκιά του δέντρου που συνήθως την έπεφτε στους "καλούς καιρούς". Το στομάχι διαμαρτύρεται γιατί πλέον η τροφή λιγοστεύει. Η καρδιά που είναι η μηχανή του οργανισμού, αγκομαχά γιατί δεν έχει συνηθίσει να δουλεύει σε έντονους ρυθμούς. Οι μύες και αυτοί δυσκολεύονται γιατί έχουν καιρό ξεμάθει.

Τα αρπακτικά το γνωρίζουν αυτό. Και καιροφυλακτούν. Προς το παρόν έχουν ανακόψει τις επιθέσεις τους και στρέφονται αλλού. Όποιος όμως έχει μελετήσει το νόμο της ζούγκλας ξέρει ότι τα αρπακτικά δεν εγκαταλείπουν τις προσπάθειές τους. Έχουν επενδύσει χρόνο σ'αυτή την ιστορία και δεν τους αρέσει να χάνουν. Στην ζούγκλα συνήθως επικρατεί αρκετή φασαρία, οπότε η πρόσκαιρη ησυχία σίγουρα δεν είναι καλό σημάδι...

ΥΓ Σε επόμενο μέρος καλό είναι να ασχοληθούμε λίγο περισσότερο με τα αρπακτικά.

ΥΓ1 Ας θυμηθούμε και τα προηγούμενα μέρη της ιστορίας μας: πρώτο, δεύτερο, τρίτο.

Ο νόμος της ζούγκλας (μέρος τρίτο)

Είχαμε μείνει στο σημείο όπου ο μικρός μπαμπουίνος μας φαίνεται έτοιμος επιτέλους για δράση. Εκείνο που του μένει είναι να πείσει τα υπόλοιπα μέλη της αγέλης αλλά και τα αρπακτικά ότι όντως αυτή τη φορά τα πράγματα θα είναι διαφορετικά. Ήδη τα υπόλοιπα μέλη και κυρίως τα μεγάλα συζητούν αν θα πρέπει να τον στηρίξουν και αυτή τη φορά. Υπάρχουν φωνές που λένε ότι κακώς τον στηρίξανε τόσα χρόνια και ότι θα έπρεπε αυτή τη φορά να τα βγάλει πέρα μόνος του. Οι ίδιες φωνές λένε ότι πρέπει και οι ίδιοι να κοιτάξουν να ενισχύσουν τις δικές τους άμυνες γιατί δε γίνεται κάθε φορά να καταναλώνουν δυνάμεις κάποιου που δεν καταβάλει προσπάθεια. Άλλες πάλι φωνές που βλέπουν ότι έρχεται και η δική τους σειρά ζητούν πιο δραστικά μέτρα. Ο μπαμπουίνος μας λέει ότι δεν χρειάζεται βοήθεια και ότι θα τα καταφέρει μόνος του. Αναβρασμός επικρατεί στην ομάδα. Ο θηλυκός γερασμένος μπαμπουίνος τρίβει τα χέρια του από χαρά για την κατάσταση, καθώς ανέκαθεν έλεγε ότι κάτι τέτοιο θα συμβεί, προσπαθώντας βέβαια να κρύψει τις δικές του αδυναμίες.

Οι αποφάσεις για μέτρα που πήρε ο μπαμπουίνος μας φαίνεται ότι έχουν κάποιο αντίκτυπο στα αρπακτικά. Ήδη έχουν στρέψει την προσοχή τους και σε άλλα αδύναμα μέλη της αγέλης. Η διαφορά είναι ότι ο μικρός μπαμπουίνος δέχτηκε νωρίς την επίθεση και ήταν απροετοίμαστος ενώ τα υπόλοιπα μέλη τώρα φαίνεται ότι ξέρουν ότι πρέπει να κάνουν κάποια πράγματα εγκαίρως. Ένα άλλος μέλος της αγέλης που κατάλαβε ότι πρόκειται να δεχτεί επίθεση φρόντισε εγκαίρως να περιχαρακωθεί, με μεγάλες όμως απώλειες. Ο χρόνος έχει μεγάλη σημασία και σ'αυτή την κατάσταση. Αντίδραση όσο το δυνατόν νωρίτερα και σχέδιο άμυνας με μακροπρόθεσμο ορίζοντα.

Η πείρα έχει διδάξει ότι μόνο ελάχιστες περιπτώσεις μπαμπουίνων έχουν καταφέρει να ξεφύγουν από την επίθεση των αρπακτικών. Φαίνεται ότι αυτά ξέρουν να κάνουν καλά τη δουλειά τους αφού ουσιαστικά από αυτό ζουν. Το μεγάλο ερωτηματικό είναι έαν τελικά η επίθεση στρέφεται ουσιαστικά κατά του μικρού μπαμπουίνου ή απώτερος σκοπός είναι η αγέλη και η συνοχή της;. Μήπως ο μικρός μπαμπουίνος αποτελεί τον δούρειο ίππο, έχοντας βέβαια δώσει ο ίδιος πάτημα στα αρπακτικά λόγω της τεμπελιάς του; Και μήπως τα υπόλοιπα μέλη της αγέλης θα έπρεπε να είναι πιο αυστηρά εξαρχής στον μικρό μπαμπουίνο πριν φτάσουμε σ'αυτή την κατάσταση;

ΥΓ Προς το παρόν φαίνεται ότι ο μικρός μπαμπουίνος έχει κερδίσει κάποιο χρόνο να παίρνει αποφάσεις μόνος του ακολουθώντας σε μεγάλο βαθμό τις κατευθυντήριες των μεγαλύτερων μπαμπουίνων. Ταυτόχρονα, ελέγχεται η πρόοδός του διαρκώς ώστε να φανεί αν όντως αυτή τη φορά λέει αλήθειες και αν όντως εφαρμόζει όσα έχει δεσμευτεί. Γιατί όπως και να'χουν τα πράγματα αλλιώς αισθάνεται κανείς την πατρική συμβουλή (ασχέτως αν δεν μπορεί να διαφωνήσει) και αλλιώς την κηδεμονία...

Ο νόμος της ζούγκλας (μέρος δεύτερο)

Αυτό που συνέβαινε στην άλλη άκρη της ζούγκλας άρχισε να έρχεται και προς την πλευρά της αγέλης του μπαμπουίνου της ιστορίας μας. Στην αρχή η αγέλη παρακολουθούσε το φαινόμενο εξ' αποστάσεως χωρίς να δείχνει ότι επηρεάζεται. Όταν η τροφή άρχισε να λιγοστεύει, άρχισαν και τα πρώτα προβλήματα. Τα μέλη της αγέλης δεν μοιράζονταν απλόχερα όπως πριν τις λιχουδιές του δάσους. Ο μικρός μπαμπουίνος άρχισε να έχει προβλήματα, καθώς τα μεγαλύτερα μέλη της αγέλης άρχισαν να περικόπτουν την επιπλέον τροφή που του έδιναν. Ο ίδιος δεν είχε μάθει ούτε να έχει αποθέματα ούτε ήξερε πολύ καλά να μαζεύει μόνος του τροφή. Ό,τι έβρισκε εύκολο και ό,τι περίσσευε, κάνοντας μερικές φορές μικροθελήματα στους μεγαλύτερους. Τα πράγματα άρχισαν να ζορίζουν.

Τα αρπακτικά ήδη είχαν δείξει τα πρώτα δείγματα γραφής. Στοχοποιούσαν τα μικρότερα και ασθενέστερα ζώα, ενώ παράλληλα έριχναν κλεφτές ματιές προς την αγέλη. Στην αρχή ξεκίνησαν με τα μικρότερα ζώα που βρίσκονταν εκτός της αγέλης, πλην όμως πολύ κοντά σε αυτή. Ποιος θα γυρνούσε να τα βοηθήσει όταν έπρεπε ταυτόχρονα να προφυλάξει και τον εαυτό του; Και ποιος μπορεί άραγε να κατηγορήσει τα αρπακτικά γι αυτό που κάνουν; Αυτά απλώς κάνουν ότι επιτάσσει το ένστικτό τους. Αδυναμίες εκμεταλλεύονται...

Ο πιο αδύναμος κρίκος της αγέλης μας φάνταζε ο μικρός μπαμπουίνος. Μικρός σε μέγεθος, νωθρός και χωρίς ισχυρές άμυνες. Το μόνο ίσως που τον έσωζε ήταν ότι ήταν μέλος της ομάδας. Και εκεί παίζεται όλο το παιχνίδι. Τα υπόλοιπα μέλη της αγέλης ίσως τα συμφέρει να υπάρχει ο αδύναμος κρίκος ώστε αυτά να έχουν χρόνο να αντιδράσουν. Από την άλλη, αν ο μικρός μπαμπουίνος πέσει στα δόντια των αρπακτικών η συνοχή της αγέλης θα δεχτεί ισχυρό πλήγμα, όχι τόσο γιατί θα λείψει η προσφορά του μικρού μπαμπουίνου όσο γιατί θα πληγεί η αίσθηση της ασφάλειας αλλά και της δύναμης που πηγάζει από την ένταξη στην ομάδα. Τα άλλα ζώα θα πάψουν να θέλουν να είναι μέσα στην αγέλη, αφού στην ουσία δεν έχει τη δυνατότητα να προστατέψει τα μέλη της. Μια άλλη κρυμμένη αλήθεια είναι ότι η στοχοποίηση του μικρού μπαμπουίνου έκρυβε τις αδυναμίες και κάποιων άλλων μπαμπουίνων, με κυριότερο εκπρόσωπο τον θηλυκό γερασμένο μπαμπουίνο που αλλιώς θα ήταν πρώτο υποψήφιο θύμα. Περίεργες ισορροπίες.

Αυτή ήταν η στιγμή που ο μικρός μπαμπουίνος έπρεπε επιτέλους να αντιδράσει. Να κάνει κάτι ώστε να μην γίνει βορά στις ορέξεις των αρπακτικών. Το κλίμα για τον ίδιο μέσα στην αγέλη δεν ήταν ιδιαίτερα καλό. Κάποια μέλη είχαν κουραστεί από τα συνεχή ψέματά του και το γεγονός ότι διαρκώς λούφαρε. Ακόμη και τα  μέλη που βλέπανε με συμπάθεια τον μπαμπουίνο, καταλάβαιναν ότι εκείνα μπορούσαν να προσφέρουν μόνο την στήριξή τους και τις αυστηρές συστάσεις τους με τρόπο επιτακτικό. Πρώτο μέλημα και πεδίο δράσης του μικρού μπαμπουίνου είναι να πείσει τα υπόλοιπα μέλη της αγέλης ότι μπορεί και θέλει να τα καταφέρει, μάλιστα κάτω από επικίνδυνες συνθήκες.

Θα καταφέρει άραγε ο μικρός μπαμπουίνος να επιβιώσει;

ΥΓ Οι εξελίξεις στην ιστορία ακολουθούν την επικαιρότητα της ζούγκλας...